New York

Poll without page-refresh

	del.icio.us
	Digg
	Furl
	Reddit
	Rojo
	Add to OnlyWire

New York

Bandera

Armarria

Berezko izena

City of New York

Herrialdea

Ameriketako Estatu Batuak

Estatua

New York

Alkatea

Michael Bloomberg (Err)

Koordenatuak

40°43′N 74°00′W / 40.717, -74 (New York) Koordenatuak: 40°43′N 74°00′W / 40.717, -74 (New York)

Eremua

1.214,4 km²

Garaiera

10 m

UTC-5 (udan -4)

Ordu eremua

Sorrera

1625

Postakodea

100xx - NY

Biztanleria

8.168.338 (2004)

Dentsitatea

10.316 bizt/km²

http://www.nyc.gov

New York City Estatu Batuetan bizilagun gehien (8.200.000) dituen hiria da. Izen bereko estatuan dago, Ozeano Atlantikoaren ertzean, Hudson ibaiaren bokalean. Holandesek fundatu zuten 1625ean, merkataritza-helburuetarako gune gisa, eta Estatu Batuetako hiriburu izan zen 1785etik 1790era. Estatu Batuetako hiririk handiena izan da 1790ez geroztik. Hasieran hiria Manhattan uharteko hegoaldean eraiki zen, baina XIX. mendean hiri-bilbea etengabe hedatu zen. Munduko portu natural aproposenetako batean dago kokatuta, eta merkataritza eta finantza gune nagusietako bat da. Horrez gain, New Yorkek mundu osoan eragin itzela dauka hedabide, hezkuntza, entretenimendu, arte, moda eta publizitate arloetan. Halaber, nazioarteko arazoak aztertzeko gune oso garrantzitsua da, eta bertan dago Nazio Batuen Erakundearen egoitza nagusia.

"The City that Never Sleeps" ezizena eman diote, "Inoiz lo egiten ez duen hiria" alegia, hiriak gauez duen bizitza dela-eta.

Hiriaren auzune eta ikur asko arras ezagunak dira mundu osoan zehar. Askatasunaren Estatua izaten zen milioika eta milioika etorkinek XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran Estatu Batuetara itsasontziz iristean ikusten zuten lehenbiziko erreferentzia. Wall Street, Manhattan uhartearen hegoaldean, finantza-zentro global nagusia izan da II. Mundu Gerraz geroztik, eta bertan dago New Yorkeko burtsa.

Bestalde, New York hiriaren ezaugarri bereizgarrienetakoa da bertako etxe-orratzen ugaritasuna: munduko eraikinik garaienetako asko hiri honetan aurki daitezke (Empire State Building, esate baterako).

New York kultur mugimendu askoren sorlekua da; besteak beste, Harlem Renaissance, literaturaren eta ikusizko artearen esparruan; espresionismo abstraktua ("New Yorkeko Eskola" gisa ere ezagutua), margolaritzan; eta hip hop, punk, salsa eta Tin Pan Alley, musikan.

Askatasunaren estatua

Hiriko auzoak

Bost barruti nagusiak:, , , ,

New York City bost auzo edo barrutik (ingelesez, "boroughs") osatzen dute: Brooklyn, Queens, Bronx, Manhattan eta Staten Island ("The Five Boroughs").

Barruti bakoitzaren barruan gune oso ezberdinak daude, eta jatorri ezberdineko bizilagunak. Txinatarrak, hegoamerikarrak, Europako ekialdekoak... Dena dela, auzo askoren mugak ez daude oso zehazturik.

Manhattan

Manhattan da New Yorkeko auzorik ezagunena, eta ikusgai turistiko gehienen kokalekua. 1.564.798 biztanle eta 59,5 kilometro koadroko azalera dauka. Uharte bat da, 21,5 kilometroko luzera duena (iparraldetik hegoaldera) eta zabalera, berriz, 3,7 kilometrokoa (punturik zabalenean) eta 1,3 kilometrokoa (punturik estuenean). Manhattanek mendebaldean duen muga Hudson ibaia da (ibaiaz bestaldeko lurraldea New Jersey estatua da), eta ekialdean East River.

Brooklyn

Hiriaren hego-ekialdean kokatuta dago, Long Island uharte handiaren mendebaldeko muturrean. 2.472.523 biztanle dauzka, eta New Yorkeko auzorik populatuena da. Herbehereetako Breukelen hiriaren izenetik eratorria da "Brooklyn" izena. 182,9 kilometro koadroko azalera dauka.

Queens

New Yorkeko bost auzoetatik lurralde handiena hartzen duena da, 282,9 kilometro koadro baitauzka. Populazioa 2.225.486 biztanlekoa du. Auzo hau ere Long Island uhartearen mendebaldeko muturrean dago, Brooklynen ipar-ekialdean. Auzo honetan kokatuta daude New Yorkeko aireportu handienetakoak; alegia, John F. Kennedy International Airport eta La Guardia Airport.

Bronx

1.363.198 biztanle eta 108,9 kilometro koadro dauzka. New Yorkeko bost auzoetako iparraldekoena da. Halaber, bost auzoetatik uharte batean ez dagoen bakarra da. Izena zor dio Jonas Bronck-i, zeina Suediatik iritsitako etorkin bat baitzen, lurralde horretako lehenbiziko biztanlea.

Staten Island

459.737 biztanle eta 151,5 kilometro koadro dauzka. Uharte bat da, Manhattanen hego-ekialdean eta Brooklynen mendebaldean kokatua. Brooklynekin lotuta dago Verrazano-Narrows zubiaren bitartez (bidesaria ordaindu behar da). Staten Islandeko punturik altuena, Todt Hill, era berean New York hiriko punturik garaiena da.

Historia

New Yorkeko inguruetan gutxi gorabehera 5000 jatorrizko amerikar bizi ziren (lenapetarrak), gaur egungo hiriaren kokalekua Giovanni da Verrazzano-k 1524an deskubritu zuenean. Giovanni da Verrazzano esploratzaile italiarra zen, Frantziako koroaren zerbitzuan ziharduena, eta tokiari "Nouvelle Angoulême" deitu zion.

Toki hori biztanle europarrez populatzen hasi zen herbeheretarrek 1614an larru-merkataritzarako gune bat fundatu zutenean Manhattanen hegoaldeko muturrean, "Nieuw Amsterdam" ("Amsterdam Berria") deitu zutena. 1626an Peter Minuit-ek, Herbehereetako kolonia haren zuzendariak, Manhattan uhartea lenapetarrei erosi zien, 60 florinen balioaren truke.

1664an ingelesek hiria konkistatu eta "New York" izena jarri zioten, York and Albany-ko duke ingelesaren omenez.

Ingelesen eta herbeheretarren arteko bigarren gerraren amaieran, herbeheretarrek Run uhartearen gaineko kontrola lortu zuten, ingelesek New York kontrolatzearen truke. Run Indonesiako uharte txiki bat da, eta garai hartan New York baino askoz ere ondasun baliotsuagoa zen, bertako zuhaitzetatik lorturiko espezieei esker.

1700erako, lenapetarren populazioa soilik 200 biztanlekoa izateraino murriztua izan zen.

Britainiarren agintepean, New Yorkek merkataritza-portu gisa zeukan garrantzia hazten joan zen.

1754an Columbia Unibertsitatea fundatu zen.

Amerikarren Independentzia Gerran, hiria zenbait borroka garrantzitsuren gertalekua izan zen. Manhattan iparraldeko Fort Washingtoneko Batailaren ondoren (1776), britainiarrek Ipar Amerikan zeukaten egoitza politiko eta militar nagusia bihurtu zen, okupazio militarra 1783an amaitu zen arte.

Handik gutxira Estatu Batuetako hiriburu bilakatu zen, Estatu Batuetako Konstituzioa berretsi zen eta, 1789an, Estatu Batuetako lehen presidenteak, George Washingtonek, bertan hartu zuen bere karguaren jabetza; halaber, Estatu Batuetako Kongresuak hemen egin zuen bere lehenbiziko batzarra, 1789an, eta Estatu Batuetako Bill of Rights (bertako konstituzioaren lehenbiziko hamar zuzenketek osaturiko multzoa, alegia) idatzi zen. Hori guztia, Wall Street-en dagoen Federal Hall izeneko eraikinean. 1790erako, New York Estatu Batuetako hiririk handiena bihurtu zen, Philadelphia gaindituz.

XIX. mendean, hiriak eraldakuntza handiak izan zituen, immigrazioaren eta garapenaren ondorioz. 1811ko plan bati jarraituz, hiriaren kale-sarea hedatu egin zen, Manhattan uhartearen osotasuna hartzeraino. 1819an Erie ubidea ireki zen eta, horren bitartez, Ipar Amerikaren barrualdeko lurralde eta nekazaritza-merkatu handiak Ozeano Atlantikoarekin komunikatuta gelditu ziren.

1857an Central Park ireki zen eta, horrekin, gizakiak diseinaturiko parke bat zeukan Estatu Batuetako lehenbiziko hiria izan zen New York.

Bai Manhattanen eta bai Brooklynen, biztanle beltz askez osaturiko populazio nahiko kopurutsua zegoen. New Yorkek 1827ra arte eduki zituen esklaboak, baina 1830eko hamarkadan zehar hiria arrazakeriaren aboliziorako aktibismo-gune muntaduna bihurtu zen.

Amerikako Gerra Zibilean (1861-1865) izandako errekrutatze militarrak piztutako haserrearen ondorioz, 1863an "Draft Riots" gisa ezaguturiko kale-istiluak gertatu ziren, Estatu Batuen historian izandako larrienetakoak.

1898an New York hiri modernoa eratu zen, Brooklyn gehitu zitzaionean (ordura arte hiri independentea izandakoa baitzen), bai eta New York konderria (garai hartan Bronxeko zati batzuk hartzen zituen), Richmond konderria eta Queens kkonderriaren mendebaldeko zatia ere.

1904an New Yorkeko metroa ireki zen, eta horrek neurri handian lagundu zuen hiriko zati guztiak elkartzen eta bateratzen.

XX. mendeko lehen erdian zehar, New York mundu-mailako zentroa bihurtu zen industria, merkataritza eta komunikazioaren alorretan. Alabaina, garapen horrek alde iluna ere izan zuen: 1904an, "General Slocum" lurrun-itsasontziak su hartu zuen East River-en, eta bertan zihoazen 1021 pertsona hil ziren. 1911n, Triangle Shirtwaist fabrikan izandako sutean (hiriko hondamendi industrialik okerrena) erropagintzako 146 langilek bizia galdu zuten, eta horren ondorioz International Ladies' Garment Workers' Union elkartea indartu eta lantegietako segurtasun-neurrietan hobekuntza nabarmenak ezarri ziren.

1920ko hamarkadan New York City helmuga nagusitzat hartu zuten afrikar jatorriko amerikar herritar askok eta askok, Estatu Batuen hegoaldetik abiaturiko migrazio handiaren ("Great Migration") garaian. 1916rako, Afrikako diasporak Ipar Amerikan zeukan hiri-kokagune handiena zen New York. Harlem Renaissance mugimendua alkohol-debekualdiaren garaian loratu zen, zeinak denboran bat egin baitzuen "boom" ekonomiko batekin eta horren ildotik etxe-orratzen eraikuntzan pizturiko norgehiagokarekin.

Depresio Handiaren urte latzetan, Fiorello LaGuardia erreformatzailea hautatu zuten alkate, eta Tammany Hall-ek behera egin zuen, laurogei urtean nagusitasun politikoa eduki ondoren.

II. Mundu Gerraren ondoren, itzulitako beteranoek eta Europatik iritsitako etorkinek boom ekonomikoa eragin zuten, bai eta Queens-en ekialdean etxebizitza-auzo handiak eraikitzea ere.

1948an New York hiria munduko hiririk jendetsuena izatera iritsi zen, Londres gaindituz (azken horrek ehun urtez eutsi zion bere nagusitasunari).

Gerraren suntsipenak jasan gabe, munduan New York nagusitu zen hiri aitzindari gisa, Wall Street izanik Estatu Batuak munduko botere ekonomiko izaterainoko igoeraren gidari, Nazio Batuen Erakundearen egoitza nagusia (1959ean bukatua) izanik New York hiriaren eragin politikoaren erakusgarri, eta New Yorkeko espresionismo abstraktuak Parisen ordez New York ipiniz artearen munduaren zentro gisa.

1960ko hamarkadan, New Yorkek arazo ekonomikoak, goranzko delitu-tasak eta arrazen arteko tirabirak jasan zituen, eta horiek guztiek 1970eko hamarkadan jo zuten gailurra.

1980ko hamarkadan finantzen industria indarberritu egin zen, eta horrek hoberantz bultzatu zuen hiriaren zerga-egoera.

1990eko hamarkadan arrazen arteko tirabirak baretuta zeuden, delitu-tasek beherakada ikusgarria izan zuten, eta etorkin-sorta berriak iritsi ziren Latinoamerika eta Asiatik. Sektore berri garrantzitsuak, hala nola Silicon Alley, sortu ziren hiriaren ekonomian, eta, 2000ko erroldan, New Yorkeko biztanleria inoiz baino kopurutsuagoa izatera iritsi zen.

New York izan zen 2001eko irailaren 11ko atentatuen gertalekuetako bat: ia 3000 pertsona hil ziren World Trade Center-aren suntsipenean. Orube horretan "Freedom Tower" ("Askatasunaren Dorrea") eraikiko da. 2013an bukatuta egongo dela aurreikusita dago.

Laburpena:

1613 - Holandarrek sortu zuten Amsterdam Berria izenarekin.
1664 - Britainiarrek berrizendatu zuten gaur egungo izenarekin, York-eko Dukearen omenez.
1886ko urriaren 28an Askatasunaren Estatua inauguratu zuten.
2001eko irailaren 11n atentatu terrorista izugarri bat jasan zuen hiriak: Dorre Bikien aurka bi hegazkinek talka egin zuten.

Arkitektura

New York hiriarekin loturarik estuena duen eraikin-mota etxeorratza da. Hain zuzen ere, etxeorratzaren agerpenaren ondorioz aldatu zen New Yorkeko hiri-paisaia, Europako tradizioaren ildoko etxe txikiz osaturiko hirigune bat izatetik negozio-auzoetan gailenduriko bertikaltasunera.

2008ko abuztuan, New Yorkek garaiera handiko 5694 eraikin dauzka, eta horietatik 48 dira 200 metro baino gehiagoko garaiera duten etxe-orratzak, jadanik guztiz eraikita daudenak. Alegia, munduko beste edozein hirik dauzkanak baino gehiago.

Arkitekturaren ikuspegitik nabarmentzekoak diren New Yorkeko eraikinak estilo askotakoak dira. Horien artean, aipatzekoa da Woolworth Building (1913), "Gothic Revival" estiloko etxe-orratza, espaloitik ikusi ahal diren xehetasun gotiko ugariz hornitua. 1916ko arau batek ("Zoning Resolution") ezarri zuenez, handik aurrera eraikitzekoak ziren etxe guztiek atzeraguneak behar zituzten izan; hau da, eraikin batek, bere garaierako puntu ezberdinetan, "lodiera" ezberdina behar zuen izan, halako moduan non goragoko solairuen azalera txikiagoa izango baitzen beheragokoena baino. Horren ondorioz, eraikin altuek harturiko itxura da "koska" ezberdinez osatuak egotearena. Antolaera horren helburua zen modua egon zedila eguzkiaren argia espaloietaraino iritsi ahal izateko. Art Déco estiloko Chrysler Building (1930) eraikinaren diseinuak (zenbat eta altuago iritsi, orduan eta estuago bilakatzen da eraikina, gailurrean daukan altzairuzko orratz batean amaitzeraino) baldintza horiek betetzen ditu. Eraikin horixe bera da, historialari eta arkitekto ugariren iritziz, New Yorkeko eraikinik onena, dituen apaingarri arras bereizgarriak kontuan harturik. Nazioarteko estiloko eraikinei dagokienez, Estatu Batuetako adibiderik argiena da Seagram Building (1957), Ludwig Mies van der Rohe arkitektoarena.