Italia

Italiako Errepublika Repubblica Italiana
Bandera Armarria
Goiburu nazionala: Ez du
Ereserkia: Il Canto degli Italiani
Hiriburua	Erroma 41° 53'N, 12° 29'E
Hiri handiena	Erroma
Hizkuntza ofiziala(k)	Italiera1
Gobernua Errepublikako Presidentea Kontseiluko Presidentea	Errepublika Giorgio Napolitano Romano Prodi
Italiar Bateratzea Data	1861 martxoaren 17
Eremua  - Guztira  - ur %	301.230 km² (69) 2,4%
Biztanleria  - Estimaketa (2005)  - Errolda (-)  - Dentsitatea	57.015.625 (22.) - 196.2 biztanle/km² (54.)
Dirua	Euroa2 (€) (EUR)
Ordu eremua  - Udan (DST)	UTC (UTC +1) Bai (UTC  +2)
Interneteko domeinua	.it
Telefono aurrezenbakia	+39
Herritarra	italiar
1Konstituzioaren arabera albaniera, alemana, esloveniera, frankoprovenzera, frantsesa, friuliera, greziera, katalana, kroaziera, ladinoa, okzitaniera eta sardiniera hizkuntza babestuak dira. Aostan frantsesa ofiziala da eta Trentino-Hego Tirolen alemana eta ladinoa. Sardiniera estatus babestua du Sardinian. 21999 baino lehen Lira

Italia (italieraz: Italia edo Repubblica Italiana) Europa hegoaldeko estatua da. Hiriburua Erroma du.

Italiar penintsulan, Po ibaiko haranean eta Mediterraneoko Sizilia nahiz Sardinia irletan zabaltzen da herrialdea. Frantzia, Suitza, Austria eta Esloveniarekin ditu mugak iparraldean.

San Marino eta Vatikano Hiria Italian barneko estatu independenteak dira.

Geografia

 Sakontzeko, irakurri: Italiako geografia

Italia satelite irudian

Italiako gehiena penintsula batek hartzen du, Mediterraneoak inguratua. Iparraldeko zatiak Liguriako itsasoa izena hartzen du eta mendebaldekoak Tirreno. Bertan daude bi uharte nagusiak: Sardinia eta Sizilia. Ekialdean, Itsaso Adriatikoa dago eta hego-ekialdean, Itsaso Jonikoa.

Iparraldean Alpeak daude: ekialdeko muturrean, Dolomitak haren partea dira.

Mont Blanc edo Monte Bianco (4.808 metro) da mendirik altuena. Haren ondoren, Gran Paradiso (4.061 m), Ortler (3.905 m), Monte Viso (3.841 m), Presanella (3.558 m) eta Marmolada (3.343 m) dira garaienak. Gainera, bi sumendi ezagun daude bertan: Napoli ondoko Vesuvio eta Siziliako Etna.

Bestela, Po ibaia herrialdeko luzeena da (652 km). Eta lakuei dagokienez, Gardakoa, Maggiore eta Comokoa handienak dira eta Alpeetako eskualdean kokatuta daude.

Historia

 Sakontzeko, irakurri: Italiako historia

Italiaren historia oso aberatsa da, bereziki Mendebaldeko zibilizazioan eragin garrantzitsuena izan duten kulturek bertan izan zutelako sorleku eta gunea. Besteak beste, etruskoek, erromatarrek eta greziarrek ere eragin handia izan zuten bertan.

Erdi Aroan ere garrantzitsua izan zen, Eliza Katolikoaren gunea zelako. Erakunde haren boterea erabatekoa izan zen, XIX. mendera arte Italiako penintsularen erdialde osoa Aita Santuen boterearen menpe egon baitzen. Errenazimentu eta Aro Modernoan zehar, Italiako gainerako lurraldeak hiri-estatuetan banatuta zeuden. Italiar nazionalismoa gogor borrokatu zen abnitz urtetan herria batzeko. 1870ean Erroman sartu ziren eta Elizaren Estatuak deuseztatu.

Banaketa administratiboa

 Sakontzeko, irakurri: Italiako banaketa administratiboa

Italiako eskualdeak

Italiako eskualdeak

Hogei eskualdetan banatzen da Italia (italieraz regioni). Haietako bostek (* markakoak) autonomia estatusa daukate. Hori dela eta, beren eskualdeko auzien gaineko legeak egiteko eskubidea dute. Eskualde guztiak, Aosta Ibarra izan ezik, probintzietan banatuta daude.

Hiri nagusiak

Probintzia populatuenak

Ondokoak miloi batetik gorako biztanleria duten probintziak dira (2005eko datuak):

• Milano - 3.869.037
• Erroma - 3.831.959
• Napoli - 3.092.859
• Torino - 2.242.775
• Bari - 1.595.359
• Palermo - 1.239.808
• Brescia - 1.182.337
• Salerno - 1.090.934
• Catania - 1.075.657
• Bergamo - 1.033.848

Kultura

Hizkuntzak

 Sakontzeko, irakurri: Italiako hizkuntzak

Italiako hizkuntza ofiziala italiera da. Zenbait eskualdetan frantsesa (Aosta Haranean) eta alemana (Trentino-Adige Garaian) koofizialak dira. Beste zenbait hizkuntzak erregioko onarpena dute. Italian hizkuntza gutxituok mintzatzen dira:

• Frankoproventzera: 120.000 hiztun Aosta Haranean. Beste 1.400 lagun Foggiako (Calabria) bi herritan, frankoproventzerazko enklabe bat osatuz.
• Okzitaniera: proventzera dialektoaren hiztun batzuk Frantziarekiko mugan.
• Esloveniera: 80.000 hiztun Friuli-Venezia Giulian, Esloveniako mugatik gertu.
• Ladinoa: 40.000 hiztun Trentino-Adige Garaian eta Veneton.
• Friuliera: 700.000 hiztun Friuli-Venezia Giulian.
• Moliseko kroaziera: 4.000 hiztun Molisen. Moliseko kroaziarrak Erdi Aroan Balkanetatik iritsitakoen ondorengoak dira.
• Napoliera: 7,5 milioi hiztun Napoli eta hegoaldeko probintzia italiarretan.
• Grekokalabriera (edo grikoa): 30.000 hiztun Salento eta Calabrian.
• Katalana (algerera): 15.000 hiztun Sardiniako Alger hirian.
• Albereshea: 100.000 hiztun Italiako penintsularen hegoaldean eta Sizilia iparraldean. Albanieraren dialektoa da.
• Siziliera: 4.832.520 hiztun Sizilian.
• Sardiniera: 1.300.000 hiztun Sardinian.

Literatura

 Sakontzeko, irakurri: Italierazko literatura

Musika

• Musika klasikoa:
  • Musikagileak: Antonio Vivaldi, Tomaso Albinoni, Gioacchino Rossini, Gaetano Donizetti, Vincenzo Bellini, Giuseppe Verdi eta Giacomo Puccini.
  • Opera kantariak: Enrico Caruso eta Luciano Pavarotti.
  • Opera arteoak:
    • Teatro dell'Opera di Roma (Erroma).
    • Teatro Comunale (Firenze).
    • La Scala (Milan).
    • Teatro Regio di Torino (Torino).
    • La Fenice (Venezia).

• Musika garaikidea: Banda Bassotti

Kirola

Txirrindularitza

 Sakontzeko, irakurri: Italiako Giroa eta Italiako txirrindularien zerrenda

Futbola

 Sakontzeko, irakurri: Italiako futbol taldeen zerrenda

Jaiegunak

Hedabideak

RAI (Radiotelevisione Italiana) irrati eta telebista kate publiko italiarra da.

Informazio orokorreko egunkarien artean "Corriere della Sera" (Milano), "La Repubblica" (Roma) eta "La Stampa" (Torino) ditugu, beste batzuen artean.

Kanpo loturak

• Gobernuaren webgune ofiziala
• Associazione Culturale Euskara (Italia)
• Jalgi.com atlasa datuak, mapak eta irudiak
• CIA - World Factbook geografia, biztanleria, politika eta ekonomia datuak

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz: Italia

	Italiako eskualdeak
Abruzzo • Aosta Ibarra • Apulia • Basilicata • Calabria • Campania • Emilia-Romagna • Friuli-Venezia Giulia • Lazio • Liguria • Lonbardia • Marche • Molise • Piemonte • Sardinia • Sizilia • Toskana • Trentino-Adige Garaia • Umbria • Veneto

	Europar Batasuneko estatu kideak
Alemania • Austria • Belgika • Bulgaria • Danimarka • Erresuma Batua • Errumania • Eslovakia • Eslovenia • Espainia • Estonia • Finlandia • Frantzia • Grezia • Herbehereak • Hungaria • Irlandako Errepublika • Italia • Letonia • Lituania • Luxenburgo • Malta • Polonia • Portugal • Txekiar Errepublika • Suedia • Zipre Sartzeko negoziatzen ari direnak: Kroazia • Turkia · Mazedonia