Article on other languages:
- Noord-Amerika
- Nordamerika
- America_d'o_Norte
- Norþ_America
- أمريكا_الشمالية
- ܐܡܪܝܩܐ_ܕܓܪܒܝܐ
- Norteamérica
- Şimali_Amerika
- Amerika_Norte
- Паўночная_Амерыка
- Северна_Америка
- উত্তর_আমেরিকা
- Norzhamerika
- Sjeverna_Amerika
- Amèrica_del_Nord
- Amihanang_Amerika
- Şimaliy_Amerika
- Severní_Amerika
- Nordowô_Amerika
- Сѣверьна_Амерїка
- Çурçĕр_Америка
- Gogledd_America
- Nordamerika
- Nordamerika
- Pódpołnocna_Amerika
- Βόρεια_Αμερική
- North_America
- Nordameriko
- América_del_Norte
- Põhja-Ameerika_manner
- América_el_Norti
- آمریکای_شمالی
- Pohjois-Amerikka
- Norðuramerika
- Amérique_du_Nord
- Amèrica_du_Nord
- Americhe_dal_Nord
- Noard-Amearika
- Meiriceá_Thuaidh
- 北美洲
- Aimearaga-a-Tuath
- América_do_Norte
- Yvateamérika
- ઉત્તર_અમેરિકા
- Yn_Americkey_Hwoaie
- Pet-mî-chû
- ‘Amelika_‘Ākau
- אמריקה_הצפונית
- उत्तरी_अमरीका
- Sjeverna_Amerika
- Sewjerna_Amerika
- Amerik_dinò
- Észak-Amerika
- America_del_Nord
- Amerika_Utara
- America_del_Nord
- Norður-Ameríka
- America_settentrionale
- 北アメリカ
- bemtu'a
- Amérika_Lèr
- ჩრდილოეთი_ამერიკა
- Солтүстік_Америка
- Amerika_Avannarleq
- ಉತ್ತರ_ಅಮೇರಿಕ
- 북아메리카
- Nochd_Ammärrika
- Emerîkaya_Bakur
- America_Septentrionalis
- Amerika_del_Norte
- Nord-_a_Mëttelamerika
- Noord-Amerika
- America_do_Nòrd
- America_del_Nòort
- Šiaurės_Amerika
- Ziemeļamerika
- Северна_Америка
- വടക്കേ_അമേരിക്ക
- Хойд_Америк
- उत्तर_अमेरिका
- Amerika_Utara
- Noordamerika
- Noord-Amerika
- Nord-Amerika
- Nord-Amerika
- Nord_Amerika
- Améthique_du_Nord
- America_del_Nòrd
- North_America
- Natt_Amerikaa
- Ameryka_Północna
- América_do_Norte
- Chinchay_Awya_Yala
- America_de_Nord
- Северная_Америка
- Amèrica_dû_Nord
- North_Americae
- Davvi-Amerihkká
- Severna_Amerika
- North_America
- Severná_Amerika
- Severna_Amerika
- Ameerikada_waqooyi
- Amerika_Veriore
- Северна_Америка
- Nordamerika
- Amerika_ya_Kaskazini
- Amerika_Půunocno
- வட_அமெரிக்கா
- Америкаи_Шимолӣ
- ทวีปอเมริกาเหนือ
- Hilagang_Amerika
- Kuzey_Amerika
- Північна_Америка
- شمالی_امریکہ
- Merica_de_sora
- Bắc_Mỹ
- Bëj-gànnaaru_Aamerig
- Ariwa_Amerika
- 北美洲
 |
del.icio.us |
 |
Digg |
 |
Furl |
 |
|
 |
Rojo |
| Add to OnlyWire |
Ipar Amerika Amerikaren barnean dagoen azpi-kontinente bat da. Ozeano Artikotik Mexiko eta Guatemala arteko mugaraino heltzen dena. Geografikoki Ertamerika eta Karibeko herrialdeak ere bertan sartzen dira.
Bere 24.490.000 km² eremua da, Lurraren %4.8a, eta, 2006ko urrian, 514.600.000 biztanle zituen. Hau da, munduko hirugarren kontinenterik handiena da, Asia eta Afrikaren ondoren, eta laugarren populatuena Asia, Afrika eta Europaren ondoren. Ipar Amerikak, Hego Amerikarekin batera, Amerika sortzen du.
Eduki-taula |
Historia
Sakontzeko, irakurri: Ipar Amerikako historia
Nahiz eta adituek Ipar Amerikako jatorrizko biztanleak Asiatik etorritako etorkinak zirela uste, Ipar Amerikako amerindiarrek Lurra sortu zenetik bertan daudela sinesten dute.
Europarrek Amerika ikusi baino lehengo biztanleak politikoki egitamu ezberdinetan banatuta ziren, talde txikietatik inperio handietara. Kontinentean bazeuden zabaldi handietan bizi ziren bisonte-ehiztari tribuak eta Maia edo Azteka inperio aurreratuak.
1492an, espainiarrak kontinentera heldu zirenean, historia goitik-behera aldatu zen. Espainiak azteka inperioa suntsitu zuen eta Erresuma Batuak eta Frantziak iparralderantz jo zuten 300 urte iraungo duten koloniak sortzeko.
1776an Estatu Batuek Europaren boterepean egoteari uko zutenean, eskualdeko beste herriek hasitako ibilbidea jarraitu zuten (adibidez Mexiko 1810ean). Hortik hasi zen egun azpi-kontinentea munduko posturik aurreratuenean jarri duen bilakabide hedakorra.
Geografia
Geografia fisikoa
Sakontzeko, irakurri: Ipar Amerikako geografia
Ipar Amerika Amerika kontinentearen iparraldeko aldean kokatzen da. Hego Amerikarekin duen muga eztabaidatusa da oso:
- batzuen ustez Kolonbia eta Panama arteko mugan dago,
- besteen ustez Panamako kanalan,
- badaude Mexikoko Tehuantepeceko istmoan dagoela esaten dutenak, Erdialdeko Amerika bananduz.
Kostaldea luzea eta irregularra da. Tartean Mexikoko Golkoa, Hudsoneko badia, San Laurendi golkoa eta Kaliforniako golkoa daude.
Baditu uharte asko ere: Uhartedi Artikoa, Antilla Handiak eta Antilla Txikiak, Alexander uhartedia, Aleutiar uharteak, Groenlandia, etabar nagusiak izaki. Bermudak geografikoki ez daude Ipar Amerikan.
Giza-geografia
Ipar Amerikako hizkuntza nagusiak ingelesa, gaztelania eta frantsesa dira. Angloamerika Amerikako herrialde anglofonoak izendatzeko erabiltzen da, hau da, Estatu Batuak, Kanada, Belize eta zenbait Karibe uharte. Latinoamerika, berriz, Amerikako herrialde latinetiko hizkuntzak aritzen direnak izendatzeko erabiltzen da, hau da, Ertamerikako gehiena, Mexiko eta Karibe uharte asko, Hego Amerikarekin batera. Frankofoniako lurraldeak Ipar Amerikan Kanada, Frantziar Antillak, Saint-Pierre eta Mikelune, AEBetako Louisiana eta Haiti dira.
Kulturalki hizkuntza muga handia da. Angloamerikako kultura eta Latinoamerikakoa ezberdinak dira oso.
Ekonomikoki, Kanada eta Estatu Batuak aurreratuenak dira, Mexiko garapen-bidean dagoen herrialde bakarra izaki. Eskualdean badaude erakunde amankomunak, adibidez Caribbean Community and Common Market (CARICOM), edo North American Free Trade Agreement (NAFTA).
Demografikoki, Ipar Amerika mestizoa da.
Estatuak
| Eskualde edo herrialdearen izena eta bandera |
Azalera (km²) |
Populazioa (2005-07-01 zenbatetsia.) |
Dentsitatea ( /km²) |
Hiriburua |
|---|---|---|---|---|
 Angila (Erresuma Batua) |
102 | 13,254 | 129.9 | The Valley |
 Antigua eta Barbuda |
443 | 68,722 | 155.1 | St. John's |
 Aruba (Herbehereak) |
193 | 71,566 | 370.8 | Oranjestad |
 Bahamak |
13,940 | 301,790 | 21.6 | Nassau |
 Barbados |
431 | 279,254 | 647.9 | Bridgetown |
 Belize |
22,966 | 279,457 | 12.2 | Belmopan |
 Bermudak (EB) |
53 | 65,365 | 1,233.3 | Hamilton |
 Birjina uharte britainiarrak (EB) |
153 | 108.708 | 308,8 | Road Town |
 Birjina uharte amerikarrak (EEBB) |
352 | 22,643 | 148.0 | Charlotte Amalie |
 Kanada |
9,984,670 | 32,805,041 | 3.3 | Ottawa |
 Kaiman Uharteak(EB) |
262 | 44,270 | 169.0 | George Town |
 Costa Rica |
51,100 | 4,016,173 | 78.6 | San Jose |
 Kuba |
110,860 | 11,346,670 | 102.4 | Habana |
 Dominika |
754 | 69,029 | 91.6 | Roseau |
 Dominikar Errepublika |
48,730 | 8,950,034 | 183.7 | Santo Domingo |
 El Salvador |
21,040 | 6,704,932 | 318.7 | San Salvador |
 Groenlandia (Danimarka) |
2,166,086 | 56,375 | 0.026 | Nuuk |
 Grenada |
344 | 89,502 | 260.2 | St. George's |
 Guadalupe (Frantzia) |
1,780 | 448,713 | 252.1 | Basse-Terre |
 Guatemala |
108,890 | 14,655,189 | 134.6 | Guatemala Hiria |
 Haiti |
27,750 | 8,121,622 | 292.7 | Port-au-Prince |
 Honduras |
112,090 | 6,975,204 | 62.2 | Tegucigalpa |
 Jamaika |
10,991 | 2,731,832 | 248.6 | Kingston |
| Martinika (Frantzia) |
1,100 | 432,900 | 393.5 | Fort-de-France |
 Mexiko |
1,972,550 | 106,202,903 | 53.8 | Mexiko Hiria |
 Montserrat (EB) |
102 | 9,341 | 91.6 | Plymouth; Brades |
 Holandarren Antillak (Herbehereak) |
960 | 219,958 | 229.1 | Willemstad |
 Nikaragua |
129,494 | 5,465,100 | 42.2 | Managua |
 Panama |
52,853 | 2,498,717 | 47.3 | Panama Hiria |
 Puerto Rico (AEB) |
9,104 | 3,916,632 | 430.2 | San Juan |
 Saint Kitts eta Nevis |
261 | 38,958 | 149.3 | Basseterre |
 Santa Luzia |
616 | 166,312 | 270.0 | Castries |
| Saint-Pierre eta Mikelune (Frantzia) |
242 | 7,012 | 29.0 | Saint-Pierre |
 Saint Vincent eta Grenadinak |
389 | 117,534 | 302.1 | Kingstown |
 Trinidad eta Tobago |
5,128 | 1,088,644 | 212.3 | Port of Spain |
 Turkiar eta Caicos Uharteak (EB) |
430 | 20,556 | 47.8 | Cockburn |
 Ameriketako Estatu Batuak |
9,629,091 | 295,734,134 | 30.7 | Washington DC |
| Total | 24,486,305 | 514,144,046 | 21.0 |
