Ekuador

Ekuadorko Errepublika República del Ecuador
Bandera Armarria
Goiburu nazionala: El Ecuador ha sido, es y será país Amazónico ( Ekuador, herrialde amazonikoa zen, da eta izango da )
Ereserkia: Salve, Oh Patria
Hiriburua	Quito 00°9′ S 78°21′ W
Hiri handiena	Guayaquil
Hizkuntza ofiziala(k)	Gaztelania1
Gobernua Presidentea Presidente-ordea	Errepublika Rafael Correa Lenín Moreno
Independentzia - Espainiatik - Kolonbia Handitik	1822 maiatzaren 24 1830 irailaren 5
Eremua  - Guztira  - ur %	256.370 km² (71.) 8,8%
Biztanleria  - Estimaketa (2005)  - Errolda ()  - Dentsitatea	13.363.593 (62.) 47 biztanle/km² (124.)
Dirua	AEB Dolarra2 (USD)
Ordu eremua  - Udan (DST)	UTC (UTC -53) Ez (UTC -5)
Interneteko domeinua	.ec
Telefono aurrezenbakia	+593
Herritarra	ekuadortar
1Ketxua eta beste hizkuntza gutxitu batzuk ere mintzatzen dira, nahiz ofizialak ez izan. 22000 baino lehen Sucrea 2UTC -6 Galapagos Uharteetan.

Ekuador Hego Amerika ipar-mendebaldeko estatua da. Izena gaztelaniazko ecuador hitzetik datorkio, Lurraren Ekuatorean baitago.

Hiriburua Quito da.

Geografia

Ekuador satelite irudian.

Ekuadorrek hiru eskualde geografiko nagusi ditu, gehi uharte eskualde bat Ozeano Barean:

• La Costa (kostaldea), mendebaldeko zabaldiak dira, Ozeano Barearen ertzean kokatuak.
• La Sierra (mendialdea), ipar-ego doan mendilerro garaia da, gehiengoa Andeak osatua.
• El Oriente (ekialdea) Amazonas oihana hartzen du, herrialdearen eremuaren erdia baian biztanleen %5a baino ez duena.
• Región Insular (uharte eskualdea) Galapagoak hartzen ditu, lehorretik 1.000 km ingurura kokatuak.

Ekuadorreko hiribura Quito da, mendialdeko Pichincha probintzian. Hiri handiena Guayaquil da, kostaldeko Guayas eskualdean. Cotopaxi, Quitoren hegoaldean bertan, munduko sumendi aktiboenetakoa da. Chimborazo mendia (6.310 m) Lurraren erdigunetik urrunen dagoen puntua omen da, munduaren oboide itxura dela-eta (zabalagoa ekuatorean).

Nahiz eta estatua handia ez den, hainbat klima oso desberdin ditu, gehien bat garaiera desberdinek eraginda. Kostaldeak klima tropikala da, urtaro oso euritsuarekin. Andeetako mendialdean klima epela da, eta nahiko lehorra. Amazonasen arroak, mendien ekialdean, klima ekuatoriala du.

Ekuatorea kokatua dagoenez, Ekuadorrek eguneko argi orduen gora-behera txikia du urtean zehar.

Hiririk garrantzitsuenak

1. Guayaquil: 3.189.865 biztanle.
2. Quito: 1.865.541 biztanle.
3. Cuenca: 317.632 biztanle.
4. Esmeraldas: 300.000 biztanle.
5. Manta: 200.000 biztanle.
6. Salinas: 45.000 biztanle.

Historia

Ingapirca erruina inkak, Cuenca ondoan

Gaur Ekuador deritzon lurraldean, hainbat kultura bizi izan da K.a. 15000 urtetik aurrera, agian K.a. 30000 urtetik. Historiaurre garaian (espainiarrak iritsi baino lehen) lau aro nagusitan banatzen da: Paleoindioa (K.a. 3500 arte), Heziketa Aroa (K.a. 4500 eta K.a. 300 artean), Eskualde Garapenaren Aroa (K.a. 300 - K.o. 800) eta Integrazio Aroa (800 - 1534). Historiaurreko kultura nagusiak dira, besteak beste, Valdivia kultura (K.a. 3000 - K.a. 1500), Chorrera kultura (K.a. 900 - K.a. 300), La Tolita kultura (K.a. 600 - K.o. 400) eta Cañari kultura (400-1532).

Inken konkista baino lehen, zenbait herrien konfederazioak sortu ziren, hala nola, quitu edo caraqui (gero "Quitoko Erreinua" izen nahasgarriarekin ezaguna) edo cañari. 1450 inguruan, Tupaq Yupanki inkak lurralde hauen konkista hasi zuen, 30 urtetan burutua. Inken nagusitasunak ez zuen luze iraun, 1532 inguruan espainiarrek iritsi baitziren, urte batzuk lehenago Ameriketako Aurkikuntza zela-eta. "Quitoko Erreinua" delakoan, Quitoko Entzutegia sortu zen. Hasiera batean Peruko Erregeordetzaren barnean zegoen, hiriburua Lima zela, baina Espainiako Inperioak garrantzia eta hedadura hartu ahala, Nueva Granada erregeordetza sortu eta bertakotu zen, hiriburua Santa Fe hirian zela.

San Francisco eliza, Quito

Independentzia grina XVIII. mende amaieran piztu zen, Eugenio Espejo quitoarraren eta beste ilustratuen idatziekin. Lehen independentzia deiadarra Quiton izan zen, 1809ko abuztuaren 10ean, baina errepublika ez zen osatu 1822ko maiatzaren 24a arte, Pichinchako Guduaren ostean. Egun honetik 1830 arte, Ekuador Kolonbia Handiako zati zen, banatzea erabaki zuten arte. Honen ostean, errepublikak garai zail eta ezegonkorra iragan zuen, Juan José Flores jeneralaren eta ondorengoen gobernuekin. XIX. mende amaieran, bi gizon antagoniko nagusitu ziren: Gabriel García Moreno, kontserbadorea, eta Eloy Alfaro, progresista.

XX. mendea nahiko ezegonkorra izan da (57 presidente 1900tik) eta aldizkako gerrekin Peruren aurka (1941, 1981 eta 1995), muga gatazkak zirela-eta. 1998an Alberto Fujimori eta Jamil Mahuad presidenteek bake ituna sinatu zuten. 1970ko eta 1980ko hamarkadetan, halako gorakada ekonomikoa izan zuen, batez ere Amazonia eskualdeetako petrolio ustiaketak zirela-eta. 1978tik aurrera, Guillermo Rodríguez Lara (El bombita) militarraren diktadura amaitzean, errepublikak demokrazia garai luzeena izan du, gaur egun arte. Hala ere, 1990ko hamarkadako krisi ekonomikoak emigrazio handia sortu zuen (Espainia, Italia eta Estatu Batuetara batez ere).

Banaketa administratiboa

 Sakontzeko, irakurri: Ekuadorren banaketa administratiboa

Ekuador probintziatan (provincia), kantoietan (cantón) eta parrokiatan (parroquia) banatua dago. Barruti hauetako udalerriek ordezkari batar eta kontseiluak demokratikoki aukeratzen dituzte, sufragio zuzenean. Probintzien kasuan, probinztia kontseiluak aukeratzen dira (consejo provincial) eta kantoietan udal kontseilua (concejo municipal). Azken urteotan banaketa administratiboa aldatua izan da, Santa Elena eta Santo Domingo de los Tsáchilas probintziak sortu baitira.

Ekuadorko banaketa administratiboa
		Zkia.	Probintzia	Hiriburua
		1	Azuay	Cuenca
		2	Bolívar	Guaranda
		3	Cañar	Azogues
		4	Carchi	Tulcán
		5	Chimborazo	Riobamba
		6	Cotopaxi	Latacunga
		7	El Oro	Machala
		8	Esmeraldas	Ciudad Esmeraldas
		9	Galápagos	Puerto Baquerizo Moreno
		10	Guayas	Guayaquil
		11	Imbabura	Ibarra
		12	Loja	Loja
		13	Los Rios	Babahoyo
		14	Manabí	Portoviejo
		15	Morona Santiago	Macas
		16	Napo	Tena
		17	Orellana	Francisco de Orellana
		18	Pastaza	Puyo
		19	Pichincha	Quito
		20	Santa Elena	Santa Elena
		21	Santo Domingo de los Tsáchilas	Santo Domingo de los Colorados
		22	Sucumbíos	Nueva Loja
		23	Tungurahua	Ambato
		24	Zamora Chinchipe	Zamora

Kanpo loturak

• Gobernuaren webgune ofiziala
• Jalgi.com atlasa datuak, mapak eta irudiak
• CIA - World Factbook geografia, biztanleria, politika eta ekonomia datuak

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz: Ekuador

Amerikako herrialde eta lurraldeak
Ipar Amerika eta Karibea	Estatu burujabeak: Ameriketako Estatu Batuak • Antigua eta Barbuda • Bahamak • Barbados • Belize • Costa Rica • Kuba • Dominika • Dominikar Errepublika • El Salvador • Grenada • Guatemala • Haiti • Honduras • Jamaika • Kanada • Mexiko • Nikaragua • Panama • Saint Kitts eta Nevis • Santa Luzia • Saint Vincent eta Grenadinak • Trinidad eta Tobago Dependentziak: Groenlandia (Danimarka) • Guadalupe ∙ Martinika ∙ Saint Barthelemy ∙ Saint Martin ∙ Saint Pierre eta Mikelune (Frantzia) • Aruba · Holandarren Antillak (Herbehereak) • Angila · Bermuda · Birjina uharte britainiarrak · Kaiman Uharteak · Montserrat · Turks eta Caicos uharteak (Erresuma Batua) • Puerto Rico · Birjina uharte amerikarrak (Ameriketako Estatu Batuak)	Hego Amerika	Estatu burujabeak: Argentina • Bolivia • Brasil • Txile • Kolonbia • Ekuador • Guyana • Paraguay • Peru • Surinam • Uruguay • Venezuela Dependentziak: Frantziar Guiana (Frantzia) • Falkland Uharteak (Erresuma Batua)