Araba

Araba
Hiriburua	Gasteiz
Herritarra	arabar
Antolaketa Estatua Autonomia Erkidegoa Foru Probintzia	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Araba
Eremua	2.9631 km²
Biztanleria	301.9261
Dentsitatea	101,231 bizt/km²
Agintaria
Eusko Legebiltzarra Espainiako Gorteak - Kongresuan - Senatuan	25 eserleku 4 eserleku 4 eserleku
www.araba.net
1Trebiñu eta Argantzun ez daude barne

Araba Euskal Herriko zazpi lurraldeetako bat da. Administratiboki, Euskadiko foru probintzia edo lurralde historikorik handiena, baina biztanle gutxien dituena da.

Probintziako hiriburua Gasteiz da, hauxe izanda, 1978tik, Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburua ere.

2.963 km²-ko azalera du eta 2005ean, ia 300.000 biztanle zituen lurraldeak. Bere barnean, Trebiñuko Konderriaren enklabea dago kokaturik, Burgosko probintziaren administraziopean dagoena.

Gasteizko Andre Maria Zuriaren plaza

Mugakideak

Iparraldean Gipuzkoa eta Bizkaia ditu mugakide; hegoaldean Errioxa; mendebaldean, Burgos eta ekialdean Nafarroa.

Banaketa administratiboa

Arabako Kuadrillak

Zazpi Kuadrilla edo eskualdetan zatitzen da:

• Ipar-mendebaldean: Aiaraldea (Laudio, Amurrio, Aiara, Artziniega, Okondo)
• Iparraldean: Zuia-Gorbeialdea (Zuia, Zigoitia, Legutio, Aramaio).
• Ipar-ekialdean: Agurain (Agurain, Asparrena, Burgelu, Donemiliaga, Dulantzi)
• Erdialdean: Gasteiz (Gasteiz)
• Mendebaldean: Añana (Añana, Gaubea)
• Ekialdean: Mendialdea (Arraia-Maeztu, Kanpezu, Bernedo, Harana, Lagran, Urizaharra)
• Hegoaldean: Arabako Errioxa (Oion, Bastida, Biasteri, Lapuebla Labarka, Samaniego)

Bestela, Burgosko (Gaztela-Leon) administraziopean dago Trebiñuko konderria, probintziaren erdialde geografikoan, Gasteiz eta Mendialdea artean. Trebiñu eta Argantzun udalerriek osatzen dute.

Udalerriak

 Sakontzeko, irakurri: Arabako udalerrien zerrenda

Arabar gehienak hiriburuan bertan bizi dira, Gasteiz izanda hiri nagusia alde handiz. Bestela, hauexek dira probintziaren udalerri nagusiak:

1. Gasteiz: 221.270 biztanle (2002).
2. Laudio: 19.026 biztanle.
3. Amurrio: 9.594 biztanle.
4. Agurain: 4.045 biztanle.
5. Oion: 2.488 biztanle.

Udalerri txikienak Zalduondo (142 biztanle), Armiñon (167) eta Kripan (186) dira.

Historia

 Sakontzeko, irakurri: Arabako kondeen kronologia

Aurrehistoriako aztarnategien eta monumentu megalitikoen hatza nabaria da Araban. Trikuharri esanguratsuak aurki daitezke, besteak beste, Aizkomendikoa (Egilazen) eta Sorginetxekoa (Arrizalan).

Iraganean, autrigoi, karistio, bardulo eta baskoiak bizi ziren bertako lurraldeetan.

Inguru naturala

Mendiak

 Zerrenda: Arabako mendien zerrenda

Probintziako mendirik altuena Gorbeia (1.481 m) dugu, Bizkaiko mugan dagoena.

Bestela, Toloñoko mendilerroan Palomares (1.446 m) eta Cruz del Castillo (1.432 m) mendiek ere 1.400 metroko maila gainditzen dute. Halaber, Altzaniako mendilerroan Aratz (1.443 m) eta Kodesko mendilerroan Joar (1.418 m) eta Kodes (1.414 m) tontorrak ere maila horren gainetik daude.

Natura parkeen artean, azpimarartzekoa da Valderejoko Natur Parkea, probintziaren hego-mendebaldean dagoena.

Ibaiak

Ibaien artean, zabalena Ebro da, probintziako hegoaldea (Arabako Errioxa) zeharkatzen duena.

Bestela, Zadorra ibaiak Agurain aldetik ibilbide luzea egiten du Ebron amaitzeko. Ur kopuru handia ematen dio bai probintziari baita Bilbo aldeari ere.

Beste ibaien artean, Aramaio izen bereko udalerrian dago, Deba ibaiaren adarra izanda.

Kultura

Literatura

 Sakontzeko, irakurri: Arabako idazleak

Hegoalden topatutako euskarazko liburururik zaharrena "Dianea eta Koplak" da (1567), Joan Perez de Lazarraga arabarrak idatzitakoa. Egile garaikideen artean, aldiz, Josemari Velez de Mendizabal edo Xabier Montoia nabarmentzekoak dira.

Gaztelaniazko idazleen artean aipatzekoak dira Felix Maria Samaniego, Ramiro de Maeztu, Ignacio Aldecoa eta Toti Martinez de Lezea.

Musika

• Musikariak: Klasikoak (Jesus Guridi) eta garaikideak (Xabier Montoia).
• Musika taldeak: "Hertzainak", "M-ak", "La Polla Records", "Betagarri", "Soziedad Alkoholika", Potato, Cicatriz, Danba

Politika

Arabako Foru Aldundia lurraldea agintzen duen erakunde publikoa da, herritarren bozken ondorioz aukeratzen dena lau urtetik behin. 2007ko bozkez geroztik, EAJko Xabier Agirre da Ahaldun Nagusia.

Hedabideak

• Egunkariak:
  • "El Correo Español"
  • "Diario de noticias de Álava"
  • "Goienkaria" (Aramaio)

• Irratiak:
  • "Radio Vitoria"
  • "Hala Bedi"

• Telebistak:
  • "Alava 7"
  • "Canal Gasteiz"
  • "TeleVitoria"

• Aldizkariak:
  • "GEU"

Arabar ezagunak

• Almudena Cid (1980-), gimnasta.
• Unax Ugalde (1978-), aktorea.
• Iker Iturbe (1976-), saskibaloi jokalaria.
• Juanma Bajo Ulloa (1967-), zinema zuzendaria.
• Martin Fiz (1963-), atleta.
• Juanito Oiarzabal (1956-), mendigoizalea.
• Xabier Montoia (1955-), idazle eta musikaria.
• Jose Angel Cuerda (1934-), politikaria.
• Alberto Schommer (1928-), argazkilaria.
• Odon Apraiz (1896-1984), idazle eta hizkuntzalaria.
• Jesus Guridi (1886-1961), musika konpositorea.
• Ramiro de Maeztu (1875-1936), idazlea.
• Bixente Goikoetxea (1854-1916), konpositorea.
• Manuel Iradier (1854-1911), esploratzailea.
• Justo Antonio Olagibel (1752 - 1818), arkitektoa.
• Felix María Samaniego (1745 - 1801), idazlea.
• Joan Perez de Lazarraga (1550 – 1605), idazlea.

Kanpo loturak

• Arabako Foru Aldundia
• Arabako Turismoa
• Trikuharriak Araban

	Arabako udalerriak
Agurain • Aiara • Amurrio • Añana • Aramaio • Argantzun* • Armiñon • Arraia-Maeztu • Arratzu-Ubarrundia • Artziniega • Asparrena • Badaiako Sierra Bravako Komunitatea • Barrundia • Bastida • Berantevilla • Bernedo • Bilar • Burgu • Donemiliaga • Dulantzi • Ekora • Eltziego • Entzia-Iturrietako Partzuergoa • Erriberabeitia • Erriberagoitia • Eskuernaga • Gasteiz • Gaubea • Guardia • Harana • Iruña Oka • Iruraitz-Gauna • Kanpezu • Kripan • Kuartango • Lagran • Lantaron • Lantziego • Lapuebla de Labarca • Laudio • Legutio • Leza • Mañueta • Moreda Araba • Navaridas • Oion • Okondo • Samaniego • Trebiñu* • Urizaharra • Urizaharra, Lagran eta Lañuko Komunitatea • Urkabustaiz • Zalduondo • Zanbrana • Zigoitia • Zuia

	Euskal Herriko lurraldeak
Araba • Bizkaia • Gipuzkoa • Lapurdi • Nafarroa Garaia • Nafarroa Beherea • Zuberoa

	Espainiako probintziak
Araba • Albacete • Alacant • Almeria • Asturias • Avila • Badajoz • Balear Uharteak • Bartzelona • Bizkaia • Burgos • Caceres • Cadiz • Castello • Ciudad Real • Coruña • Cuenca • Errioxa • Gipuzkoa • Girona • Granada • Guadalajara • Huelva • Huesca • Jaen • Kantabria • Kordoba • Las Palmas • Leon • Lleida • Lugo • Madril • Malaga • Melilla • Murtzia • Nafarroa • Ourense • Palentzia • Pontevedra • Salamanca • Segovia • Sevilla • Soria • Tarragona • Tenerifeko Santa Cruz • Teruel • Toledo • Valentzia • Valladolid • Zamora • Zaragoza • Zeuta